Zapalenie nie jest naszym wrogiem (Dowód naukowy nr 3)

Ogień to coś niezwykłego. Odpowiednio wykorzystany daje ciepło, chroni i umożliwia przemianę. Gdy wymknie się spod kontroli, ten sam ogień może zniszczyć wszystko.

Z Zapalenie zachowuje się zaskakująco podobnie.

Dziś często mówimy o zapaleniach, jakby były z natury czymś złym. Jednak z biologicznego punktu widzenia życie bez reakcji zapalnych byłoby praktycznie niemożliwe.

Wyobraźmy sobie, że skaleczyliśmy się w palec. W krótkim czasie tkanka ulega zmianie: miejsce urazu może zaczerwienić się, stać się ciepłe, spuchnięte i wrażliwe na dotyk.

To nie jest błąd organizmu. To widoczny efekt wysoko skoordynowanego programu biologicznego.

Naczynia krwionośne ulegają zmianom. Komórki odpornościowe zostają aktywowane. Uwalniane są chemiczne substancje przekaźnikowe. Uszkodzona tkanka i ewentualne patogeny zostają rozpoznane.

Organizm próbuje jednocześnie ograniczać zagrożenia, usuwać uszkodzone struktury i inicjować proces naprawy.

Ostre reakcje zapalne stanowią zatem istotny element odporności immunologicznej i procesu gojenia się ran.^[3]

Przez długi czas zapalenie opisywano często tak, jakby po prostu wygasało, gdy tylko zniknie czynnik wywołujący.

Dziś wiadomo, że ustępowanie stanu zapalnego – tak zwana resolucja – samo w sobie jest aktywnym i wysoko skoordynowanym procesem biologicznym.^[2]

Komórki odpornościowe zmieniają swoje zadania. Pozostałości komórkowe są usuwane. Rozpoczynają się procesy naprawcze. Naturalne cząsteczki sygnałowe organizmu pomagają w uporządkowanym zakończeniu reakcji zapalnej.

Do tych substancji sygnałowych należą między innymi tak zwane Specialized Pro-Resolving Mediators (SPMs), takie jak rezolwiny, protektyny, marezyny i lipoksyny.

Problem pojawia się, gdy aktywność zapalna nie zostaje całkowicie zakończona lub gdy wciąż pojawiają się nowe czynniki zapalne.

Wtedy może rozwinąć się przewlekła lub niskonasilona ogólnoustrojowa aktywność zapalna. Nie musi ona wyglądać jak ostry stan zapalny: bez wyraźnego zaczerwienienia, bez silnego obrzęku, bez bólu o jasno określonej lokalizacji.

Przewlekłe procesy zapalne o charakterze ogólnoustrojowym są w badaniach naukowych łączone z licznymi schorzeniami występującymi na przestrzeni całego życia, w tym z chorobami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, a także niektórymi chorobami neurodegeneracyjnymi i autoimmunologicznymi.^[3]

Biologia jest w tym przypadku złożona: w zależności od sytuacji stan zapalny może być przyczyną, czynnikiem nasilającym, skutkiem – lub elementem samonapędzającego się cyklu.

Skoro stan zapalny może być problematyczny, kusi nas prosty wniosek: należałoby więc możliwie jak najsilniej tłumić stan zapalny.

CANTOS pokazuje, dlaczego takie podejście jest zbyt uproszczone. Podczas stosowania kanakinumabu odnotowano więcej śmiertelnych infekcji niż w przypadku placebo. Śmiertelność ogólna nie różniła się istotnie statystycznie.^[1]

Biologicznie jest to zrozumiałe: te same mechanizmy zapalne, które w przypadku przewlekłej dysregulacji mogą być problematyczne, jednocześnie stanowią część naszej obrony przed patogenami.

Specialized Pro-Resolving Mediators to grupa endogennych molekuł sygnałowych, które uczestniczą w uporządkowanym zakończeniu reakcji zapalnych.^[2]

Zaliczają się do nich rezolwiny, protektyny, marezyny i lipoksyny. Nie działają one po prostu jak uniwersalny „wyłącznik” układu odpornościowego, lecz wspierają procesy należące do fazy resolucji – na przykład usuwanie resztek komórkowych i przywracanie stabilności tkanek.

Badania nad tymi substancjami sygnałowymi rozwijają się bardzo dynamicznie. Zastosowania terapeutyczne są przedmiotem badań, jednak w zależności od wskazania nie zostały jeszcze ostatecznie ustalone.^[2]

Jedna ostry Stan zapalny po urazie lub infekcji może być dokładnie tym, czego potrzebuje nasz organizm.

Jedna na stałe niska aktywność zapalna utrzymująca się miesiącami lub latami jest zjawiskiem biologicznie odmiennym.

Niekoniecznie.

Ostre zapalenie często wywołuje typowe objawy, takie jak ból, ciepło, zaczerwienienie czy obrzęk. Przewlekłe procesy zapalne o niskim natężeniu mogą być znacznie mniej zauważalne.

Nie znaczy to jednak, że zmęczenie, złe samopoczucie lub inne niespecyficzne dolegliwości automatycznie wynikają z „cichego zapalenia”.

Markery, takie jak CRP czy hsCRP, mogą medycznie dostarczać dodatkowych informacji, jednak nie są swoiste dla jednej konkretnej przyczyny i zawsze muszą być interpretowane w kontekście klinicznym.

Badania obserwacyjne od dawna wykazywały, że markery stanu zapalnego są często podwyższone u osób z chorobami układu sercowo-naczyniowego.

CANTOS postawiło mocniejsze pytanie: co się dzieje, gdy celowo wpływa się na jeden ze szlaków zapalnych?

Fakt, że dawka 150 mg istotnie zmniejszała częstość występowania zdarzeń sercowo-naczyniowych, mimo że nie obniżała poziomu lipidów, wzmocnił znaczenie przyczynowe szlaku zapalnego IL-1β w miażdżycy.^[1]

CANTOS nie badał osób zdrowych. Uczestnicy przebyli już wcześniej zawał serca i mieli podwyższone wartości hsCRP.

Badanie to nie dowodzi więc, że każdy człowiek powinien starać się obniżać wskaźniki zapalne za pomocą leków.

Nie dowodzi to również, że stan zapalny jest z zasady „zły”.

Nie mówi ona również nic o tym, czy suplementy diety, poszczególne produkty spożywcze lub określone zmiany stylu życia wywołują taki sam efekt.

Może powinniśmy przestać postrzegać stan zapalny wyłącznie jako wroga.

Jest ona częścią wysoko rozwiniętego systemu ochronnego. Pomaga nam reagować na urazy i patogeny, mobilizować komórki odpornościowe i inicjować naprawę.

Jednak równie ważna jak zdolność do wywołania stanu zapalnego jest zdolność do jego uporządkowanego zakończenia.

Właśnie w tym tkwi jedno z najbardziej fascynujących odkryć współczesnych badań nad procesami zapalnymi.